مقدمه
زبان فارسی از قرون میانه تا دورهٔ معاصر در شبهقاره هند نقشی بنیادی در فرهنگ، دانش، ادبیات و دیوانسالاری ایفا کرده است. نهتنها مسلمانان بلکه طبقات باسواد هندو نیز در تولید متون فارسی سهم داشتند. از اینرو، شبهقاره طی دستکم هفت قرن یکی از مهمترین مراکز رشد و تکامل زبان و ادبیات فارسی بوده است.
در این گزارش، چهرهها و آثاری مانند بهگوت ساروپ، بهار علوم، بهاری کاشانی، بهاری مل، بهار عجم و بهارستان کشمیر معرفی و تحلیل میشوند.
۱. بهگوت ساروپ (Bhagwat Saroop)
۱–۱. زندگینامه
بهگوت ساروپ (۱۲۸۹ق / ۱۳۷۷ش / ۱۹۱۰م – ۱۹۹۸م) از ایرانشناسان ممتاز و فارسیدانان برجسته هندوستان در قرن بیستم است. وی در دهلی متولد شد و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در همان شهر به پایان رساند. در سال ۱۹۳۴ میلادی وارد کالج دیالسینگ لاهور شد و پس از طی دوره تحصیلات عالی، فوقلیسانس زبان فارسی دریافت کرد.
۱–۲. استادان و محیط علمی
او از شاگردان دو تن از مهمترین پژوهشگران فارسی در هند بود:
- محمود شیرانی (پژوهشگر بزرگ زبان فارسی و تاریخ ادبیات)
- شادان بلگرامی (ادیب و مصحح معروف)
این ارتباطات علمی، پایهگذار شهرت او در ایرانشناسی شد.
۱–۳. فعالیتهای دانشگاهی
از ۱۹۳۵م به تدریس فارسی در مؤسسات مختلف پرداخت و در نهایت در دانشگاه دهلی به عنوان استاد برجسته شناخته شد. او تا سال ۱۹۷۵م در منصب استادی فعالیت داشت و پس از بازنشستگی نیز همچنان در جلسات علمی و نقد ادبی فعال بود.
در سال ۱۹۸۰م، انجمن استادان فارسی سراسر هند او را به عنوان استاد ممتاز معرفی کرد.
در سال ۱۹۸۳م نیز رئیسجمهور هند به پاس خدمات او به زبان فارسی وی را مورد تقدیر قرار داد.
۱–۴. آثار بهگوت ساروپ
مهمترین آثار او عبارتاند از:
الف) ترجمه انگلیسی تاجالمآثر
- اثری تاریخی از تاجالدین حسن بن نظامی
- مهمترین تاریخ فارسی دوره قطبالدین ایبک و التتمش
- منتشر شده در دهلی، ۱۹۹۸م
این ترجمه یکی از مهمترین خدمات او به معرفی متون تاریخی فارسی به جهان غرب است.
ب) سایر آثار
- چندر بهان برهمن شاعر فارسیگوی دربار شاهجهان
- غزل فارسی
- میهنپرستی در شعر فارسی
- پروفسور حافظ محمود شیرانی: انتقادکننده بیبدیل
- حافظ: صوفی و بشر دوست
- تصوف در ایران
- سعدی
این آثار جایگاه او را در نقد ادبی و عرفانپژوهی تثبیت کرده است.
۲. بهار علوم
اثر: منشی مین دولال لکنوی (متخلص: زار)
تاریخ پایان: ۱۲۸۵ق
چاپ نخست: ۱۳۰۳ق / ۱۹۰۱م، نول کشور لکنو
۲–۱. موضوع و ساختار
بهار علوم منظومهای آموزشی در دستور زبان فارسی، صنایع بدیعی و عروض و قافیه است. این اثر بر وزن هفت پیکر نظامی سروده شده و شامل ۸۳ مضمون است. مضمون نخست به مباحث حروف و جایگاه زبان فارسی اختصاص یافته و مضمون پایانی خاتمه کتاب است.
۲–۲. اهمیت اثر
- از معدود آثار بومی هندوستان در حوزهٔ دستور فارسی به شیوه منظوم
- شامل مباحث آوایی، صرف، نحو و نیز صنایع لفظی و معنوی
- نمونهای قابلتوجه از سنت «آموزش شعرگونه» در مدارس فارسی شبهقاره
۳. بهاری کاشانی
شاعری ایرانی از اهالی کاشان در سده یازدهم هجری که مدتی طولانی در هندوستان زیست. وی مدتی در خدمت عبدالرحیم خانخانان (امیر دانشمند عصر اکبرشاه و جهانگیر) بود و قصایدی در مدح او سرود.
بعدها به لاهور رفت و به کتابفروشی و صحافی پرداخت. نمونههایی پراکنده از اشعار او باقی مانده است. نقش او بیشتر در پیوند دادن سنت شعری ایران با محیط ادبی هند است.
۴. بهاری مل
بهاری مل، از مترجمان برجسته در عصر جهانگیرشاه (۱۰۱۴–۱۰۳۷ق) بود. مهمترین کار او ترجمه اثر مشهور سنگها سنبتیسی از زبان سنسکریت به فارسی است.
۴–۱. ویژگیهای کتاب سنبتیسی
- شامل ۳۳ حکایت تاریخی، عرفانی و اخلاقی
- روایتکننده احوال راجه بکرماجیت
- یکی از کهنترین نمونههای انتقال ادبیات سانسکریت به فارسی
- نوشته برج پندت، وزیر راجه بهوج، در اصل سنسکریت
این ترجمه نقش مهمی در آشنایی فارسیزبانان با ادبیات هندو داشت.
۵. بهار عجم اثر لالتیکرای چند
یکی از بزرگترین فرهنگهای فارسی تألیفشده در شبهقاره.
۵–۱. مشخصات کلی
- تألیف طی ۱۵ تا ۲۰ سال
- پایان در ۱۱۵۲ق
- فرهنگ لغات، ترکیبات، مصطلحات، کنایات و محاورات فارسی
- گردآوریشده از دهها منبع معتبر
- مرتبشده بر اساس حروف الفبا
۵–۲. ارزش علمی
این اثر به سبب جامعیت و استناد گسترده در کارنامه فرهنگنویسی فارسی جایگاهی بسیار والا دارد.
مولف فرهنگ مشهور آنندراج تقریباً تمام مطالب آن را در اثر خود نقل کرده است.
۵–۳. چاپها
- ۱۷۵۲ تا ۱۷۸۲م: هفت چاپ زیر نظر مؤلف
- ۱۸۵۲م: چاپ در دهلی
- ۱۸۹۴م: چاپ در لکنو
- ۱۹۱۶م: چاپ در بمبئی
نسخههای خطی متعدد آن در کتابخانههای هند از جمله کتابخانه جیپور (شماره ۴۲۲۶) نگهداری میشود.
۶. بهارستان (تاریخ کشمیر)
این اثر مجموعهای درباره تاریخ کشمیر از دوران باستان تا عصر اسلامی و همچنین دوران سلطنت جهانگیر است. اطلاعات آن هم از منابع سانسکریت مانند راجترنگنی و هم از گزارشهای اسلامی برگرفته شده است.
مطالب این کتاب شامل:
- رویدادهای عصر راجهها
- روابط دولت تیموری هند با کشمیر
- اوضاع کشمیر در دوره اسلامی
- گزارشهایی از مرگ راجه مانسنگه، ابوالمعالی و دیگر وابستگان دربار
جزیی از تحقیقات مربوط به فارسی در شبهقاره نشان میدهد که:
- هند و پاکستان بزرگترین حوزه تولید ادبیات فارسی بیرون از ایران بودهاند.
- دانشمندان غیرمسلمان هند، مانند بهاگوت ساروپ و لالتیکرای چند، سهمی اساسی در حفظ میراث فارسی داشتهاند.
- آثار تعلیمی همچون بهار علوم، آثار لغتنامهای مانند بهار عجم و ترجمهها و تألیفات ادیبان هندی، غنای کمنظیری به ادبیات فارسی بخشیده است.
- این سنت تا قرن بیستم ادامه یافته و پژوهشگرانیچون بهاگوت ساروپ در عصر جدید نقش استادان بزرگ ایرانشناسی را ایفا کردهاند.
فهرست منابع
منابع فارسی و اردو
- منابع ادبیات فارسی در میان هندوان، ص ۱۸۷، ۲۷۷–۲۷۸، ۱۱۵۰–۱۱۴۶.
- تاریخ ادبیات فارسی، ج ۲، ص ۷۸۸.
- تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، ج ۲، ص ۷۸۸؛ ج ۳، ص ۳۹۶.
- فهرست مشترک نسخههای خطی فارسی پاکستان، ج ۲، ص ۲۱۷۰، ۲۱۸۱؛ ج ۱۳، ص ۲۵۰۴.
- فهرست نسخههای خطی فارسی، ج ۵، ص ۳۷۲۳؛ ج ۱، ص ۱۱۳۷.
- فهرستوارهٔ کتابهای فارسی، ص ۱۴۲۵.
- پاسداران زبان و ادبیات فارسی، ج ۱، ص ۲۳.
- ویژهنامهٔ فرهنگ فارسی در هند از دیدگاه زبان و ادبیات و هنر، مقالهٔ محمد اسلمخان، قند پارسی، شماره ۱۳، بهار ۱۳۷۸ش، صص ۳۳–۳۴، ۲۶۸–۲۶۹.
- بزم تیموریه، ج ۱، ص ۳۶۷.
- کاروان هند، ج ۱، صص ۱۷۴–۱۷۵.
- مآثر رحیمی، ج ۳، صص ۱۵۲۱–۱۵۲۴.
- نگاهی به تاریخ ادب فارسی در هند، ص ۴۱۹.
- ادب فارسی در شبهقاره، ص ۵۱۷–۵۱۸.
- تاریخ زبان و ادبیات ایران در خارج از ایران، ص ۱۶۸.
- زبان و ادبیات فارسی هند در قرن بیستم، ص ۵۷.
- فرهنگنویسی فارسی در هند و پاکستان، ص ۱۵۲–۱۵۷.
- فرهنگهای فارسی، ص ۱۶۴–۱۶۹.
- مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، صص ۱۷۹–۱۸۰.
- تاریخنویسی در پاکستان و هند، ص ۵۵۰.
نظر شما